Niepewna historia Malborskich Zbiorów Numizmatycznych po II Wojnie Światowej

Przez wiele lat wydawało się ze losy zbioru malborskiego nie zostaną nigdy poznane. Przez lata polscy historycy i numizmatycy zakładali, że zaginiecie zbioru było rezultatem działań niemieckich. Tadeusz Kałkowski w swoim opracowaniu „Cztery żywoty mennicy malborskiej„ ¹ pisał:

„Nie wiadomo, co się stało z malborskim zbiorem numizmatycznym w latach ostatniej wojny. Czy hitlerowcy wywieźli go wcześniej w głąb Niemiec, czy też może uległ rozproszeniu w czasie bezpośrednich działań wojennych. Dość, że nie pozostało po nim ani śladu. Strata to dla polskiej numizmatyki ogromna…”.

Sytuacja jednak zmieniła się diametralnie w latach 90-tych XX wieku. W tym czasie Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego za Granicą, poprzez pracowników Archiwistyki, przeprowadziło długotrwałe kwerendy w archiwach Federacji Rosyjskiej. Najbardziej skuteczne, owocujące odkryciem dokumentalnych śladów utraconych po II wojnie światowej znakomitych zbiorów dzieł sztuki gdańskiej, które nadal pozostają na Wschodzie w Rosji, były ustalenia badawcze dr Marii Korzon. O przebiegu „akcji zabezpieczania” zabytków na polskim Pomorzu – od Gdańska po Szczecin – przeprowadzonej w latach 1945-46 przez wojskową administrację sowiecką, opublikowała dr M. Korzon trzy sensacyjne wprost artykuły w lutym-czerwcu 2000 roku, pod wspólnym tytułem: „Przyczynek do historii gdańskich zbiorów artystycznych” ². Aby nadać tej sprawie odpowiedni rozgłos w 2001 roku Lech Kokociński i Maria Korzon zebrali wszystkie dostępne informacje na temat losów zbiorów malborskich w Biuletynie Numizmatycznym Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego pod nazwą: „Historia Malborskich Zbiorów Numizmatycznych W Czasie II Wojny Światowej” ³. Warto tu przytoczyć cześć tekstu z powyższego opracowania bez jakiejkolwiek obróbki tekstu. Link do pełnego artykułu jest też umieszczony poniżej w przypisie.

Pod koniec czerwca 1945 r. grupa Denisowa uzyskała informację, iż w spalonym gmachu Miejskiej Kasy Oszczędności przy ul. Nowy Świat w Gdańsku, w tajnym sejfie, znajduje się cenna kolekcja numizmatyczna, składająca się z monet, medali, orderów wysokiej klasy muzealnej. 27 czerwca 1945 r. grupa Denisowa, wzmocniona dodatkową siłą roboczą przydzieloną jej przez komendanta wojskowego Gdańska – Sorokina, dokonała otwarcia odnalezionego i odgruzowanego sejfu. Nie było to jednak sprawą łatwą. Oprócz półtorametrowej ściany sejfu, wykonanej z cementu i cegły, wejścia do niego broniły stalowe zewnętrzne drzwi. Przy pomocy spawarki wycięto więc dziurę w stalowych drzwiach sejfu, przez którą „zdobywcom” ukazał się zachwycający widok. Na oszklonych, ustawionych wzdłuż ścian regałach znajdowały się, w pełnym, nienaruszonym porządku, gabloty z monetami, medalami, plakietami, odznakami, itp. Wszystkich gablot naliczono 136. Znajdowały się tutaj również archiwalia i dokumentacja kolekcji.

Znalezione przedmioty zostały zabrane i przekazane do „magazynu majątku zdobycznego przy komendanturze 3. rejonu Gdańska”. Tam miało się odbyć ich dokładne obliczenie i zapakowanie. Na razie drzwi magazynu zaplombowano i ustawiono przy nich dodatkowy posterunek. ⁴ Od 27 czerwca do 3 lipca 1945 r. trwało liczenie odkrytych numizmatów. W jednym z raportów skierowanych do Komitetu ds. Sztuki, członek grupy Denisowa, numizmatyk Leonid Charko ⁵ raportował: na podstawie informacji wyciągniętych z literatury naukowo-historycznej i konsultacji ze specjalistami z historii i kultury Gdańska: prof. dr Willi Drostem, architektem Erykiem Volmarem i dr Mariett Golich, udało się ustalić, iż znaleziona kolekcja, licząca ponad 14 tysięcy egzemplarzy jest bardzo znaną w historii zbiorów światowych. Podał, iż opisana jest w 7-tomowym katalogu Emila Bahrfeldta, wydanym w Gdańsku w latach 1901-1910 (o katalogu por. powyżej). Podkreślił, iż znajdują się w niej „monety germańskie”, obejmujące okres od XIII do XX wieku, po epokę Wilhelma II. L. Charko stwierdził, iż kolekcja ta pochodzi z Malborka (Marienburgu), skąd w czasie wojny została wywieziona do Gdańska i tam ukryta w sejfie Kasy Oszczędności.

Po dokładnym przeliczeniu kolekcji przez: L. Denisowa, L. Charko, Sorokina i oficera rachuby Rewunkowa, okazało się, iż kolekcja liczy 14062 egzemplarze monet, medali, plakiet, pieczątek, odlewów gipsowych pieczęci, a także orderów i różnych odznak. Po tych wszystkich czynnościach związanych z liczeniem kolekcji i jej „naukowym” opracowaniem, całą kolekcję zapakowano do 10 worków i włożono do skrzyń opatrzonych numerami 42 i 43. Po początkowych trudnościach, związanych ze znalezieniem właściwego transportu dla dziesiątek innych skrzyń z dziełami sztuki z terenu Pomorza, jesienią 1945 r. udało się Denisowowi załatwić samolot Douglas 20, na pokładzie, którego pierwsze 17 skrzyń z najcenniejszymi „trofeami” z Gdańska wylądowało 24 września 1945 r. na lotnisku centralnym Moskwy. Wśród tego ładunku znajdowały się również skrzynie o numerach 42 i 43 z malborską kolekcją. Cały czas transportem opiekował się osobiście ppłk L. Denisow. ⁶

W dniach 25-26 września przywiezione skarby dostarczone zostały do Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie, na ulicę Wołchonka 12. Tutaj gdańskie skrzynie, w stanie nierozpakowanym, albowiem nie było decyzji władz ministerialnych, do którego ze sowieckich muzeów mają one być przydzielone, przebywały aż do wiosny 1946 roku.

Dopiero 23 marca 1946 r., zastępca naczelnika Głównego Zarządu Zaopatrzenia Komitetu do Spraw Sztuki, Szapiro, powiadomił dyrektora Muzeum im. Puszkina – Amstisławskiego, iż zgodnie z decyzją Komitetu do Spraw Sztuki i „za zgodą towarzysza S. D. Merkułowa”, przywiezione z Gdańska dzieła sztuki mają być przekazane do Muzeum im. Puszkina.⁷

W dniach od 29 kwietnia do 10 maja 1946 r. dokonano w muzeum komisyjnego otwarcia i przeglądu wszystkich 17 skrzyń, w tym tych z kolekcją malborską o numerach 42 i 43. Zgodnie z protokołem otwarcia skrzyń, sporządzonym dnia 10 maja 1946 roku, zawartość skrzyń przedstawiała się następująco:

Skrzynia Nr 42:
D. 179. Jeden worek z monetami, planszety (?) 1-10
D. 180. Jeden worek z monetami, planszety 11-28
D. 181. Jeden worek z monetami, planszety 29-45
D. 182. Jeden worek z monetami, planszety 46-56
D. 183. Jeden worek z monetami, planszety 57-70
Skrzynia Nr 43:
D. 184. Jeden worek z monetami, planszety 71-87
D. 185. Jeden worek z monetami, planszety 88-99
D. 186. Jeden worek z monetami, planszety 100-111
D. 187. Jeden worek z monetami, planszety 112 -122
D. 188. Jeden worek z monetami, planszety 123-136¹¹.

Pod określeniem z protokołu „planszeta” rozumieć należy gablotę, w której wyłożone były monety. Gablot tych było 136. Tak więc z protokołu tego wynika, iż do Moskwy dotarło wszystkie 136 gablot z monetami, zawierające malborską kolekcję, znalezioną w sejfie Miejskiej Kasy Oszczędności w Gdańsku.

Protokół przekazania i przejęcia kolekcji podpisali: inspektor kontroli celnej, przedstawicielka Komitetu do Spraw Sztuki tow. Kotowa, oraz główny inwentaryzator Muzeum im. Puszkina – Gruber i pracownicy naukowi muzeum: Rubinsztejn i znany nam już L. Charko, który był kustoszem działu numizmatycznego tegoż muzeum”.

Opisywane i odnalezione przez dr Marię Korzon dokumenty znajdują się w Moskwie, w Rosyjskim Państwowym Archiwum Literatury i Sztuki (skrót ros.: RGALI), w zespole 962 Komitetu do Spraw Sztuki (jest to odpowiednik polskiego ministerstwa).

Tak więc z dużą dozą prawdopodobieństwa można założyć ze kolekcja malborska ciągle znajduje się, że w stanie nienaruszonym, w tajnych magazynach Muzeum im. Puszkina w Moskwie. Nie była ona nigdy eksponowana wiec nikt o jej istnieniu nigdy nie napisał i żadnej wzmianki o niej w domenie publicznej nigdzie nie ma (włączając opracowania numizmatyków rosyjskich). Można mieć tylko nadzieje ze wspomniana kolekcja pewnego dnia powróci na swoje prawowite i historyczne miejsce jakim jest Zamek Malborski stając się na powrót bezcennym źródłem badawczym nie tylko dla numizmatyków, ale tez dla  historyków z całego świata.

1. _{Kałkowski, T, Cztery żywoty mennicy malborskiej, Malbork 1961, s. 60.} ↩︎
2. _{Korzon, M, Przyczynek do historii gdańskich zbiorów artystycznych, dwumiesięcznik: Cenne, bezcenne, utracone, Wydawnictwo Ośrodka Ochrony Zbiorów Publicznych, Cz. I – Nr 1 (19) z lutego 2000 r., s.26-27; Cz. II – Nr 2(20) z kwietnia 2000 r., s. 24-25 i 31; Cz. III – Nr 3(21) z czerwca 2000 r., s. 6-9.} ↩︎
3. _{Kokociński, L., Korzon, M. (2001) Historia Malborskich Zbiorów Numizmatycznych W Czasie II Wojny Światowej, Warszawa: Biuletyn Numizmatyczny Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego, (strona PTN)}. ↩︎
4. _{RGALI, zesp. 962, nr inw. 6, sygn. 1326, k. 162.} ↩︎
5. _{L. Charko jest znany polskim numizmatykom zajmującym się numizmatyką antyczną. Badał mennictwo Północnego Nadczarnomorza, był archeologiem i numizmatykiem, jak i historykiem sztuki. W latach 1924-1961 opublikował wiele prac z tego zakresu. Pisał o wczesnym mennictwie Olbii, gdzie prowadził wykopaliska od 1946 roku, a więc po powrocie z Polski. Opisał zbiory Gabinetu Numizmatycznego Uniwersytetu Moskiewskiego (1960). Jednak głównie związany był z Muzeum im. Puszkina w Moskwie, gdzie był kustoszem działu numizmatycznego i twórcą stałej ekspozycji monet Północnego Nadczarnomorza. Stąd przyjąć należy, iż pozostawienie kolekcji malborskiej w zbiorach Muzeum im. Puszkina „zawdzięczać” możemy jego zabiegom. Współpracował przez wiele lat z polskimi numizmatykami i archeologami, którzy brali udział w badaniach archeologicznych w Olbii. Jako członek grupy Denisowa był odpowiedzialny za wybór rzeczy muzealnych z terenów Polski i Pomorza, przeznaczonych do wywiezienia do ZSRR.} ↩︎
6. _{RGALI, zesp. 962, nr inw. 6, sygn. 1326, k. 10.} ↩︎
7. _{RGALI, zesp. 962, nr inw. 6, sygn. 1326, k. 5.} ↩︎