Trudna sytuacja ekonomiczna Zakonu Krzyżackiego w trakcie i po zakończeniu wojny trzynastoletniej (1454–1466) przedstawiała się krytycznie, co odzwierciedlają skomplikowane krzyżacko-polskie stosunki monetarne istniejące w tym okresie.
Ludwik von Erlichshausen (1450-1467) stanął na czele zakonu krzyżackiego w roku 1450. Poprzednikiem Ludwika na urzędzie wielkiego mistrza był jego stryj, Konrad von Erlichshausen który był bardziej umiarkowanym przywódcą dążącym do kompromisu ze Stanami Pruskimi.
Jego poprzednik, Konrad von Erlichshausen (1441–1449), emitował szelągi o stosunkowo dobrej próbie srebra, ocenianej na 508/1000. Przed objęciem rządów przez Ludwika w państwie zakonnym w obiegu znajdowały się głównie „dobre” szelągi (z długim krzyżem) Pawła von Russdorfa i Konrada von Erlichshausena. Szelągi Michała Küchmeistra von Sternberg, zwłaszcza te z długim krzyżem o próbie 8½ łuta (530/1000), nie były w tym czasie już spotykane w obiegu ale okazyjnie pozostawał wciąż „zły szeląg” (z krótkim krzyżem) równy połowie dobrego szeląga. Od śmierci Michała minęło ponad 28 lat, a ponieważ gorszy pieniądz stopniowo wypiera lepszy, przyczyniło się to do stopniowego ich zaniku. 1
Agresywna polityka monetarna Ludwika, postepująca dewaluacja pieniądza i potajemne obniżenie standardu dobrych szelągów (z długim krzyżem) spowodowało szybkie pogłębienie się konfliktu Zakonu ze Stanami Pruskimi. Do wybuchu wojny monety Ludwika von Erlichshausen z długim krzyżem były bite w Toruniu, ale jako że na początku wojny większe miasta Prus włączając Toruń, ale też Gdańsk i Elbląg wpadły w ręce Polaków mennica zakonna została przeniesiona w tym czasie do zamku malborskiego gdzie działała przez 3 lata (bito tam charakterystyczne szelągi na długim krzyżu z róża umieszczona na awersie).
Tak więc na początku panowania Ludwika próba srebra spadła z dobroci 508/1000 na 342/1000. Gdy w roku 1456 rozpoczęto produkcję menniczą w Królewcu (gdzie zaczęto bić szelągi z krótkim krzyżem) ich próba spadła dalej do poziomu 250/1000.
Toruń (Fot. MARCINIAK), Malbork (z kolekcji), Królewiec (z kolekcji)
Ponieważ w czasie trwania wojny krzyżacy uważali miasta pruskie za buntownicze, więc na podległych im terenach nie chciano przyjmować monet miejskich, natomiast w Prusach Królewskich odmawiano przyjmowania monet krzyżackich. Nie było końca wzajemnym oskarżeniom odnośnie złej jakości szelągów tak miejskich jak krzyżackich i oczywiście stan ten wymagał szybkiego rozwiązania.
W tym momencie zapewne warto wspomniec że szeląg pruski był monetą bardzo dobrej jakości tak jak wczesne emisje szelągow miejskich Torunia, Gdańska i Elbląga. Opisuje to dokladnie pan Dariusz Marzęta na swoim blogu numizmatycznym pod tylulem „Król szelągów” 2. Niestety jakość monet miejskich pod koniec wojny 13-letniej zaczeła spadać dosyć szybko.
| Szelągi pruskie Kazimierza Jagiellończyka bite w latach 1454-1457 |
|---|
| W historii polskiego pieniądza szeląg pojawił się po raz pierwszy w roku 1454 po tym jak Król Polski Kazimierz Jagiellończyk (1447–1492), na początku wojny trzynastoletniej przyznał Stanom Pruskim prawo mennicze, które miało obowiązywać jedynie na czas wojny. Zostały wskazane cztery miasta, w których mogła być zlokalizowana produkcja mennicza: Toruń, Gdańsk, Elbląg i Królewiec. Zgodnie z decyzja Stanów Pruskich przywilej bicia monety przypadł mennicy toruńskiej. Szelag bity w Toruniu nie był monetą miejską ani koronną lecz stanową przeznaczoną dla calych Stanów Pruskich. Przyjmuje się, że próba szelągów pruskich nawiązywała do standardu zreformowanych, dobrych szelągów Michała Küchmeistra von Sternberg czyli (0.530). Próba srebra w szelągach pruskich wynosiła od ok. 9.2 do 12 łutow. Wczesne szelagi Pruskie z orlem bez tarczy byly bite ze srebra próby od 9.2 łuta (0.575) do 12 łutów (0.750). Te pózniejsze z tarcza mialy zawartosc srebra od 0.570 do 0.650). 3 4 |
| Toruń, Szeląg pruski Kazimierz Jagiellończyk. (Fot. WCN) |
| Szelągi miejskie bite od 1457 |
|---|
| Zakończenie emisji szelągów pruskich nastąpiło zapewne w roku 1457, gdy rozpoczęła się miejska produkcja mennicza Torunia, Gdańska i Elbląga. Jakość monet miejskich ulega stopniowej degradacji. Miasta Prus Królewskich biły swoje szelągi do schyłku panowania Kazimierza Jagiellończyka. Od czasu jego śmierci w 1492 r w Prusach Królewskich nie była czynna żadna mennica, natomiast wielcy mistrzowie krzyżaccy, korzystając ze swoich praw menniczych, wybijali coraz gorsze szelągi które rozchodziły się po całych Prusach i sąsiednich prowincjach polskich doprowadzając do ciągłego pogorszenia stosunków monetarnych w Prusach i w Polsce. |
Krótko po podpisaniu traktatu pokojowego 15 lutego 1467 roku Sejm Pruski zarządził przeprowadzenie analizy szelągów miejskich i krzyżackich. Ta analiza wykazała ze zarówno szelągi miast pruskich jak i krzyżackie są na ogół wybite ze srebra 4-tej próby czyli stopy 4-łutowej (250/1000) z niewielkimi odchyleniami. Wobec tego Sejm nakazał swobodny obieg szelągów miejskich i krzyżackich na terenie całych Prus. Nakazał tez by w przyszłości wszystkie mennice Pruskie: miejskie i krzyżackie, trzymały się przy biciu szelągów stopy 4-łutowej. Na podstawie uzgodnień cztery razy w roku mieli się zjeżdżać w Elblągu probierze menniczni z Gdańska, Torunia, Elbląga i Królewca z nakazem badania czy nowa stopa mennicza jest przestrzegana.5
Akt oddania się stanów pruskich królowi Polski Kazimierzowi IV Jagiellończykowi i Koronie Królestwa Polskiego, 15 kwietnia 1454, Archiwum Główne Akt Dawnych
| W wyniku Pokoju Toruńskiego z 1466 r. zakon krzyżacki poniósł olbrzymie straty terytorialne. Cześć państwa krzyżackiego – Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska i michałowska, oraz Warmia z Malborkiem i Elblągiem – została wcielona bezpośrednio do Polski. Prusy Wschodnie z Królewcem pozostały we władaniu Zakonu jako lenno, z zastrzeżeniem wieczystego hołdu dla Korony Polskiej, z która Zakon wraz ze wszystkimi swymi ziemiami i poddanymi tworzyć miała odtąd jedno i nierozdzielne ciało /unum et individuum corpus/. Powyższy traktat, mimo późniejszych wysiłków krzyżackich zmierzających do jego rewizji, zachował moc polityczno-prawna do końca istnienia państwa zakonnego. Tak więc po podpisaniu pokoju w Toruniu następni mistrzowie zakonu a mianowicie Henryk Reuss von Plauen (1467-1470), Henryk Refle von Richtenberg (1470-1477), Marcin Truchsess von Wetzhausen (1477-1489), Jan von Tiefen (1489-1497) bili już tylko szelągi lenne w jedynej mennicy ktora pozostała pod kontrola zakonu – mennicy w Królewcu. |
Pomimo tego systemu jakość monet bitych w zarówno w miastach Prus Królewskich jak i w Królewcu stopniowo obniżyła się do prawie 3 łutów (ok. 200/1000).
” Dobroć srebra zmieszanego z miedzią oznacza się wedle ilości szczerego srebra w grzywnie mieszanej. Grzywna dzieli się na 16 łutów, łut na 18 grenów. Każdy łut przedstawia jednę próbę. I tak: szesnastej próby jest szczere srebro bez przysady miedzi, piętnastej próby jest srebro, w którem do piętnastu łutów szczerego srebra dodano łut miedzi, dziesiątej próby, jeśli w grzywnie szesnastołutowej jest tylko dziesięć łutów szczerego srebra a szęść łutów miedzi itd. Obecnie zaprowadzoną jest skala tysiączna dla oznaczenia dobroci srebra. Każda próba odpowiada 62 1/2. cząstkom tysiącznym (0.0625). Tak n. p. próba druga = 0.125, próba szósta = 0.375, próba dziesiąta = 0.625, próba czternasta = 0.875 … „ 6
Pierwszym Wielkim Mistrzem, który złożył hołd lenny był Henryk Reuss von Plauen (1467-1470).
Miało to miejsce na sejmie w Piotrkowie, który odbył się 1 grudnia 1469 roku. Henryk długo opierał się przed wywiązaniem z jednego z głównych postanowień traktatu (nie był on ostatnim Wielkim Mistrzem, który opierał się przed złożeniem hołdu polskiemu królowi). W 1467 roku został zarządcą zakonu i zwlekał ze zwołaniem Kapituły Zakonnej aż do 1469 (jako namiestnik, nie musiał składać hołdu). Po dugich oporach i pod naciskiem Kazimierza Jagiellończyka zwołał w Królewcu Kapitułę Zakonną i 15 października 1469 roku został wybrany Wielkim Mistrzem. Monety wybite za tego władcy można wiec rozróżnić na te sygnowane mianem hINRICVS ⚬ LOCVTENES M (jako zarządca) i no te sygnowane jako MAGST ⚬ hINRICVS PRI (jako wielki Mistrz). Jako ze były bite z 3 lutowego srebra i były bite płytko i niedbale nie zachowało się dużo egzemplarzy szelągów tego mistrza w dobrym stanie zachowania (sygnowane są w wielu katalogach wysokim stopniem rzadkości R+). Henryk nie cieszył się z tytułu Wielkiego Mistrza długo, zmarł bowiem 2 stycznia 1470 roku.
Miasta Prus Królewskich biły swoje szelągi do schyłku panowania Kazimierza Jagiellończyka. Od czasu jego śmierci w 1492 r w Prusach Królewskich nie była czynna żadna mennica, natomiast wielcy mistrzowie krzyżaccy, korzystając ze swoich praw menniczych, wybijali coraz gorsze szelągi które rozchodziły się po całych Prusach i sąsiednich prowincjach polskich doprowadzając do ciągłego pogorszenia stosunków monetarnych w Prusach i w Polsce.
W 1470 roku wielkim mistrzem został Henryk Refle von Richtenberg (1470-1477).
Za jego panowania jakość monet była tak samo licha. Jako że wielkie ilości „złych szelągów” Krzyżackich docierały do ziem polskich, król Kazimierz Jagiellończyk nakazał mu w 1474 r. zamknąć mennice, ale ów tego nakazu nie usłuchał. Kolejne obniżenie stopy krzyżackich szelągów za panowania Marcina Truchchess (1477-1489) spowodowała dalsze pogorszenie koniunktóry i wielkie straty handlowe w miastach pruskich i prowincjach polskich.
Propozycja reformy monetarnej przez narzucenie zakonowi polskiej stopy menniczej się nie powiodła. Sprawę pogarszania się jakości monety krzyżackiej poruszono na sejmie pruskim w Pasłęku w 1480 r, lecz delegaci wielkiego mistrza propozycje królewskie odrzucili argumentując ze jakość monet bitych przez miasta pruskie nie była wcale lepsza od monet krzyżackich. Podniesione na sejmie w Pasłęku zadanie zamknięcia mennic miejskich i mennicy Zakonu nie wpłynęło na zaprzestanie bicia złych monet przez wielkiego mistrza ciągnącego z tergo procederu duże zyski. Dopiero jego następca Jan von Tiefen (1489-1497) stosujący politykę ugody z Królestwem Polskim zdecydował się przeprowadzić reformę monetarna.
Najpierw pertraktując z królem polskim w sprawie zasad przeprowadzenia reformy monetarnej. Gdy jednak śmierć króla w 1492 spowodowała przerwanie pertraktacji wielki mistrz zdecydował się przeprowadzić reformę monetarna na własną rękę. Wprowadził on nową jednostkę pieniężną, grosza, równego 3 szelągom. Monety te ważyły około 1,6 g zawierając nieco ponad połowę srebra. Ta próba poprawy systemu monetarnego tez nie trwała długo z progresywna dewaluacja pieniądza rozpoczęła się od nowa za następnych mistrzów zakonnych Fryderyk Saskiego (1498-1510) i Albrechta Hohenzolerna (1511-1525).
Poniższa tabelka ilustruje niekończący ciąg dewaluacji i prób reformy szelaga krzyżackiego od momentu reformy monetarnej Winrycha von Kniprode.
| Winrych von Kniprode 1351-1382 | Wielki mistrz Winrych von Kniprode zastaje Zakon z monetą nieprzystającą do europejskich standardów. Popularnoscia cieszy sie grosz praski. Brakteatowe fenigi stają się monetą zbyt drobną. Przeprowadzona przez niego reforma około ~1364 roku wprowadza dwa nowe typy monet: duże półskojce i odpowiadające ich 1/4 wartości fircheny („kwartniki”). Te dwa typy monet jednak już ~1380 roku kończą swój żywot, ustępując miejsca SZELĄGOM, które stają się główną monetą Zakonu praktycznie aż do jego schyłku. Nominałowi, który przez pierwsze 30 lat stanowił bitą w dobrym srebrze solidną walutę… Srebro próby 13.5 łutowej z zawartoscia srebra 0.845. Półskojec był dużą monetą o nieco gorszej od szelągów próbie. |
| Konrad I Zolner von Rothenstein 1382-1390 | Bez zmiany próby srebra. Srebro próby 13.5 łutowej |
| Konrad von Jungingen 1393-1407 | Szelągi bite w Gdańsku miały 20 mm średnicy i wagę średnią 1.53 g w srebrze 12tej próby (0.750). Konrad wybijał 156 szelągów czyli 2 i 3/5 grzywien pruskich z chełmińskiej grzywny czystego srebra 7 8 |
| Ulrich von Jungingen 1407-1410 | Od końca panowania Urlyka możemy zaobserwować jak podupada zakonny szeląg. Zwycięstwo wojsk polsko-litewskich pod Grunwaldem doprowadziło do znacznego osłabienia Zakonu, co odbiło się również na jego monecie. Po przegranej wojnie Zakon został zmuszony do opłacenia kolosalnego okupu (100,000 kop groszy praskich!).9 |
| Henryk von Plauen 1410-1413 | Po klęsce Krzyżaków pod Grunwaldem i po powrocie krzyżaków do Gdańska została wznowiona działalność mennicy gdańskiej. Toruń w tym czasie znalazł się przejściowo w ręku polskim a Malbork został spalony przy oblężeniu zamku wiec mennica gdańska była jedyna wtedy działająca w państwie krzyżackim. Zachowane z tego czasu monety mają przeważnie inicjał Gdańskiej mennicy D – Dantiscum. Mincerz gdański Benedykt Peninig uzyskał polecenie od nowego mistrza Henryka von Plauen obniżenia stopy menniczej i podniesienia dochodu mennicy, aby pokryć należną Polsce kontrybucje. Szelągi Henryka von Plauen były bite ze srebra 10tej próby (0.625). |
| Michał Küchmeister von Sternberg przed reformą monetarną 1414-1416 | W cztery lata po bitwie pod Grunwaldem, gdy wielkim mistrzem został Michał Küchmeister von Sternberg, bite wówczas szelągi posiadały próbę 6tą (0.375), czyli zawierały 37.5% czystego srebra. Na początku 1416 ze względu no stopniową dewaluację zawartość srebra spadla do ok. 25%. |
| Michał Küchmeister von Sternberg po reformie 1416-1422 | 24 sierpnia 1416 została ogłoszona ordynacja mennicza na mocy której wprowadzono „nowe – dobre” szelągi próby 8 ½ łuta (0.530), zawierające ok. 50% srebra (każdy szeląg miał zawierać 0.87 g czystego srebra). Ich kurs określono na dwa „stare/inflacyjne” szelągi Michała. |
| Paul von Russdorf 1422-1441 | Szelągi próby ok 8 łuta (0.508) |
| Konrad von Erlichshausen 1441-1449 | Szelągi próby ok 8 łuta (0.508) |
| Ludwik von Erlichshausen 1450-1467 | Potajemne obniżenie standardu dobrych szelągów (z długim krzyżem) przez Ludwika von Erlichshausena doprowadzilo do niezadowolenia Stanow Pruskich. Próba srebra została obniżona z 0.508 do 0.342. Sejm Pruski zwołany po wojnie 15 lutego 1467 r. w Elblągu zbadał jaosć szelągów miejskich i krzyżackich, stwierdzając że jedne i drugie wykonane sa ze serebra 4-tej proby z niewielkimi odchyleniami (0.25). Tak więc stopa szelągów wielkiego mistrza Ludwika Erlichshausena (1450-1467) zeszła zrazu na 6 a następnie na 9 grzywien pieniędzy z grzywny chełmińskiej czystego srebra. |
| Heinrich Reuss Von Plauen 1467-1470 | Jako ze były bite z 3 łutowego srebra próby 0.190 i były bite płytko i niedbale nie zachowało się dużo egzemplarzy szelągów tego mistrza w dobrym stanie zachowania. |
| Heinrich Reffle 1470-1477 | Srebro ponizej 3 łutów (0.187) |
| Marcin Truchsess 1477-1489 | Srebro ponizej 3 łutów (0.187) |
| Jan Von Tiefen 1489-1497 | W ramach reformy monetarnej Jan von Tiefen wprowadził on nową jednostkę pieniężną, grosza, równego 3 szelągom. Monety te ważyły około 1,6 gr zawierając nieco ponad połowę srebra. Ta próba poprawy systemu monetarnego tez nie trwała długo z progresywna dewaluacja pieniądza rozpoczęła się od nowa za następnych mistrzów zakonnych Fryderyk Saskiego (1498-1510) i Albrechta Hohenzolerna (1511-1525). |
- Mikołaj Kopernik w „Traktacie o monecie” z 1522 r. oraz w „Rozprawie o biciu monety” z 1526 r. jako jeden z pierwszych podejmuje zagadnienia związane z pieniądzem. Właśnie wtedy formułuje prawidłowość znaną dzisiaj w ekonomii jako Prawo Kopernika-Greshama, które głosi, że „pieniądz gorszy, wypiera lepszy”. ↩︎
- Dariusz Marzęta: Król szelągów, Blog Numizmatyczny, Styczeń, 2020. http://blognumizmatyczny.pl/2020/01/02/krol-szelagow/ ↩︎
- M. Gumowski: Dzieje mennicy toruńskiej, Toruń 1961 ↩︎
- S. Kubiak: Monety i stosunki monetarne w Prusach Królewskich w 2 połowie XV wieku, Wrocław 1986 ↩︎
- A. Schmidt: Lenne monety krzyżackie, Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne, Warszawa 1979 ↩︎
- Franciszek Piekosiński: O monecie i stopie menniczej w Polsce w XIV i XV wieku. T. IX. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1878, seria: Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Hist.-Filozof. Akad. Umiejetn. w Krakowie. ↩︎
- Dla bliższej orientacji warto to podać ze grzywna chełmińska równała się 0.97 grzywny krakowskiej, która odpowiadała 48 groszom czeskim i ważyła 197.68 gramów srebra. Grzywna krakowska odpowiadała ok. 4/5 grzywny praskiej (253.14 gr). Więcej informacji o skomplikowanych układach monetarnych naszej części Europy w tamtym czasie polecam książkę znanego polski historyka, heraldyka i prawnika Franciszka Ksawerego Piekosińskiego powyzej albo opracowanie archeologa i numizmatyka Pana Jerzego Pinińskiego. ↩︎
- Jerzy Piniński: „Monety Krzyzackie”: https://eps.gda.pl/ptn/10.html ↩︎
- W tamtych czasach (tak jak zapisano w dokumentach Traktatu Toruńskiego) duże sumy pieniędzy często przekazywano w wygodniejszej jednostce, zwanej po łacinie sexagena (po sześćdziesiąt) groszy praskich, co równało się czeskiemu określeniu kopa = 60. ↩︎
